Kamień milowy w ochronie własności

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. w sprawie o sygn. P 10/16 stanowi jedno z najbardziej doniosłych rozstrzygnięć ostatnich lat w obszarze prawa rzeczowego i konstytucyjnej ochrony własności. Trybunał zakwestionował możliwość nabycia – przed 3 sierpnia 2008 r. – przez zasiedzenie tzw. służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, wykreowanej w drodze orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Sprawa trafiła do TK na skutek pytań prawnych zadanych przez sądy rejonowe. W postępowaniach tych przedsiębiorstwo energetyczne domagało się stwierdzenia zasiedzenia służebności umożliwiającej eksploatację istniejących linii przesyłowych, posadowionych na cudzych gruntach w latach 60. i 70. XX w.

Kluczowe znaczenie miała okoliczność, że w odniesieniu do tych nieruchomości nie wydano decyzji administracyjnych ograniczających prawo własności, przewidzianych wówczas w ustawach wywłaszczeniowych. Przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ k.c. (3 sierpnia 2008 r.) Kodeks cywilny regulował wyłącznie służebności gruntowe i osobiste.

Na bazie tej koncepcji orzecznictwo przyjęło następnie, że możliwe jest także nabycie takiej służebności przez zasiedzenie, nawet w okresie, gdy ustawodawca nie przewidywał jeszcze instytucji służebności przesyłu. W praktyce prowadziło to do trwałego i nieodpłatnego ograniczenia prawa własności prywatnych właścicieli nieruchomości. Trybunał w uzasadnieniu podzielił stanowisko, że prawotwórcza wykładnia SN (wbrew ograniczeniom wynikającym z obowiązywania zasady numerus clausus praw rzeczowych) w istocie doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego trzeciego rodzaju służebności. Art. 285 § 1 i 2 k.c. stał się podstawą wykreowania prawa rzeczowego w drodze interpretacji niemieszczącej się w dopuszczalnych granicach wykładni tego przepisu. Co więcej, TK wskazał, że za prawotwórczą wykładnię należy uznać takie rozumienie art. 285 § 1 i 2 k.c., które dopuszcza ustanowienie służebności gruntowej bez istnienia nieruchomości władnącej. Tymczasem w przypadku ustanawiania służebności na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego trudno było wskazać nieruchomość władnącą i to, by służebność zwiększała jej użyteczność. TK wskazuje, że istnienie służebności posadowienia linii energetycznej na cudzej nieruchomości istotnie zwiększa użyteczność przedsiębiorstwa energetycznego, lecz trudno utrzymywać, by zwiększało także użyteczność nieruchomości, na której znajduje się np. stacja transformatorowa.

Ważne rozstrzygnięcie w obszarze prawa rzeczowego i konstytucyjnej ochrony własności

TK w wyroku z dnia 2 grudnia 2025 r. wskazał, że mimo iż przedmiotem sporu była wykładnia przepisów Kodeksu cywilnego, to miała ona charakter utrwalony, jednolity i dominujący w orzecznictwie SN, co pozwala zakwalifikować ją jako normę prawną podlegającą kontroli konstytucyjnej. Trybunał podkreślił, że w takich sytuacjach nie bada literalnej treści przepisu, lecz normę, która faktycznie funkcjonuje w obrocie prawnym i wywołuje określone skutki dla adresatów.

Centralnym elementem dla TK było odwołanie do zasady zamkniętego katalogu praw rzeczowych. Zdaniem Trybunału, służebność gruntowa odpowiadająca treścią służebności przesyłu – w szczególności pozbawiona wymogu istnienia nieruchomości władnącej – nie mieści się w ustawowej konstrukcji służebności gruntowej. Jej wykreowanie w drodze wykładni oznaczało faktyczne wprowadzenie nowego, trzeciego rodzaju służebności jeszcze przed 2008 r., mimo że zgodnie z Konstytucją tylko ustawodawca jest uprawniony do ustanawiania ograniczonych praw rzeczowych.

Trybunał uznał, że dopuszczenie zasiedzenia takiej „służebności” prowadziło do daleko idącego ograniczenia prawa własności, bez spełnienia wymogów z art. 64 ust. 3 Konstytucji. Ograniczenie to: nie miało wyraźnej podstawy ustawowej, nie przewidywało odszkodowania, było ustanawiane w drodze orzecznictwa, działało wstecz, obejmując stany faktyczne sprzed ukształtowania się spornej wykładni.

Kancelaria TURCZA

fot. Dariusz Kucman

Cały tekst można przeczytać w wydaniu 02/2026 miesięcznika „Przedsiębiorca Rolny”